Służebność mieszkania a opieka nad schorowanym rodzicem

Trwałość służebności mieszkania

Służebność mieszkania jest służebnością osobistą. Zgodnie z art. 299 Kodeksu cywilnego służebność osobista wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego. Oznacza to, że nie wygasa automatycznie z chwilą śmierci właściciela nieruchomości obciążonej.

Jeżeli więc rodzice męża zastrzegli dla siebie służebność mieszkania, to śmierć teścia spowodowała wygaśnięcie prawa tylko w jego zakresie. Jeżeli teściowa nadal żyje i była osobą uprawnioną ze służebności, jej prawo do zamieszkiwania w domu zasadniczo nadal trwa. Śmierć Pani męża jako właściciela albo współwłaściciela nieruchomości nie pozbawia teściowej tego prawa.

Zakres uprawnień teściowej trzeba oceniać przede wszystkim na podstawie aktu notarialnego i księgi wieczystej. Warto sprawdzić, czy ustanowiono klasyczną służebność mieszkania, czy też w akcie znalazły się dodatkowe obowiązki dotyczące utrzymania, pomocy, ponoszenia kosztów albo opieki.

Służebność a obowiązki opiekuńcze

Służebność mieszkania co do zasady daje uprawnionemu prawo korzystania z mieszkania, domu albo wskazanych pomieszczeń. Może też obejmować korzystanie z urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku, jeżeli wynika to z treści prawa i okoliczności sprawy. Nie jest to jednak automatycznie umowa o opiekę nad osobą starszą.

Inaczej wygląda sytuacja przy umowie dożywocia. Przy dożywociu nabywca nieruchomości zobowiązuje się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie, w tym zwykle przyjąć go jako domownika, dostarczać wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym. Dlatego w podobnych sprawach trzeba odróżnić służebność mieszkania od dożywocia oraz sprawdzić obowiązki właściciela przy dożywociu.

Jeżeli w Państwa akcie notarialnym ustanowiono wyłącznie służebność mieszkania, to sama ta służebność nie powoduje, że synowa ma obowiązek finansować utrzymanie teściowej albo zapewniać jej całodobową opiekę. Taki obowiązek mógłby wynikać z dodatkowych postanowień umowy, z odrębnego zobowiązania albo z przepisów o pomocy społecznej i alimentach, ale nie z samego faktu istnienia służebności.

Czy synowa ma obowiązek opieki nad teściową?

Co do zasady obowiązek alimentacyjny wobec rodzica obciąża jego dzieci, a nie synową lub zięcia. Powinowactwo samo w sobie nie tworzy ogólnego obowiązku alimentacyjnego synowej względem teściowej. Jeżeli więc Pani faktycznie opiekuje się teściową, może to wynikać z sytuacji rodzinnej i faktycznej, ale nie oznacza automatycznie, że jest Pani jedyną osobą prawnie zobowiązaną do ponoszenia ciężaru opieki.

Nie zmienia tego fakt, że teściowa mieszka w domu obciążonym służebnością. Prawo do mieszkania nie jest równoznaczne z obowiązkiem właściciela do sprawowania osobistej opieki. Jeżeli jednak właściciel nieruchomości faktycznie utrudniałby wykonywanie służebności, np. uniemożliwiał dostęp do pomieszczeń objętych prawem, mogłoby to rodzić osobne roszczenia po stronie uprawnionej.

Obowiązek alimentacyjny dzieci wobec rodzica

Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dzieci mogą więc być zobowiązane do alimentów na rzecz rodzica, jeżeli rodzic znajduje się w niedostatku. Niedostatek oznacza sytuację, w której osoba uprawniona nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, takich jak wyżywienie, leki, leczenie, opłaty mieszkaniowe, środki higieniczne czy konieczna opieka.

Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przesądza automatycznie o niedostatku, ale jest bardzo ważną okolicznością. Trzeba zestawić stan zdrowia, wysokość emerytury lub renty, koszty leczenia, koszty opieki, posiadany majątek oraz realne możliwości samodzielnego funkcjonowania.

Jeżeli rodzic ma kilkoro dzieci, obowiązek nie musi obciążać każdego z nich po równo. Sąd bierze pod uwagę z jednej strony usprawiedliwione potrzeby rodzica, a z drugiej możliwości zarobkowe i majątkowe każdego zobowiązanego dziecka. Dziecko, które ma znacznie wyższe dochody, może zostać obciążone większą częścią świadczeń niż dziecko o niskich dochodach lub trudnej sytuacji życiowej.

W praktyce najczęściej dochodzi się alimentów pieniężnych, które mogą pokrywać również koszty opiekunki, leków, rehabilitacji czy transportu medycznego. Zobowiązanie dorosłego dziecka do osobistej, codziennej opieki jest znacznie trudniejsze i w egzekucji bywa mało praktyczne. Dlatego bezpieczniej jest żądać takiej kwoty, która pozwoli sfinansować potrzebną pomoc.

Kto może wystąpić do sądu?

Uprawnioną do wystąpienia o alimenty jest przede wszystkim sama teściowa. Jeżeli jest pełnoletnia i nie została ubezwłasnowolniona, to co do zasady sama powinna podpisać pozew albo udzielić pełnomocnictwa. Może ustanowić pełnomocnika procesowego, w tym adwokata lub radcę prawnego, a w określonych przypadkach także osobę bliską, jeżeli przepisy procedury cywilnej na to pozwalają.

Jeżeli stan zdrowia teściowej uniemożliwia samodzielne działanie, trzeba rozważyć dodatkowe rozwiązania, np. ustanowienie pełnomocnika, pomoc pracownika socjalnego, a w poważnych sytuacjach postępowanie dotyczące ubezwłasnowolnienia i ustanowienia opiekuna. Ubezwłasnowolnienie jest jednak środkiem daleko idącym i powinno być rozważane tylko wtedy, gdy osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem albo potrzebuje stałej pomocy do prowadzenia swoich spraw.

Co można zrobić, gdy drugi syn odmawia pomocy?

W pierwszej kolejności warto spróbować ustalić potrzeby teściowej i podzielić je na konkretne koszty: leki, wizyty lekarskie, rehabilitację, opiekę, żywność, środki higieniczne, media i inne konieczne wydatki. Następnie można wezwać syna teściowej do dobrowolnego udziału w kosztach. Wezwanie powinno być rzeczowe i oparte na dokumentach, a nie wyłącznie na ogólnym zarzucie braku pomocy.

Jeżeli dobrowolne porozumienie nie jest możliwe, teściowa może wnieść pozew o alimenty przeciwko synowi. W pozwie warto wskazać miesięczne potrzeby, własne dochody, stan zdrowia, zakres faktycznej pomocy udzielanej przez Panią oraz proponowaną kwotę alimentów. Można też wnosić o zabezpieczenie alimentów na czas trwania procesu, jeżeli potrzeby są pilne.

Jeżeli Pani ponosi konkretne koszty za teściową, należy zachować rachunki, potwierdzenia przelewów i dokumentację wydatków. W zależności od stanu faktycznego mogą one pomóc w wykazaniu rzeczywistych potrzeb teściowej albo w późniejszym dochodzeniu rozliczeń, choć każda taka sprawa wymaga indywidualnej oceny.

Pomoc z ośrodka pomocy społecznej

Niezależnie od sprawy alimentacyjnej warto skontaktować się z ośrodkiem pomocy społecznej właściwym dla miejsca zamieszkania teściowej. Zgodnie z ustawą o pomocy społecznej osobie, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona, mogą przysługiwać usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze.

OPS może przeprowadzić wywiad środowiskowy, ustalić sytuację rodzinną, dochodową i zdrowotną, a następnie ocenić, jaka forma wsparcia jest możliwa. W zależności od gminy i sytuacji osoby potrzebującej może to być pomoc opiekunki środowiskowej, specjalistyczne usługi opiekuńcze, usługi sąsiedzkie, zasiłek celowy, praca socjalna albo pomoc w uzyskaniu innych świadczeń.

Trzeba pamiętać, że zasady odpłatności za usługi opiekuńcze określa gmina. Pomoc może być bezpłatna, częściowo odpłatna albo odpłatna w większym zakresie, zależnie od dochodu i lokalnych uchwał. Mimo to często jest to najszybszy sposób realnego odciążenia osoby, która faktycznie zajmuje się chorym domownikiem.

Podsumowanie

Informacja, że służebność mieszkania wygasła z chwilą śmierci Pani męża, najprawdopodobniej jest błędna, jeżeli to teściowa była osobą uprawnioną. Służebność osobista wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego, a nie ze śmiercią właściciela nieruchomości. Teściowa może więc nadal korzystać z domu w zakresie wynikającym z aktu notarialnego i wpisu w księdze wieczystej.

Jednocześnie sama służebność mieszkania nie oznacza, że Pani jako synowa musi samodzielnie utrzymywać teściową lub sprawować nad nią osobistą opiekę. Jeżeli teściowa znajduje się w niedostatku, jej syn może zostać zobowiązany do alimentów. W praktyce warto połączyć trzy działania: sprawdzić akt notarialny i księgę wieczystą, przygotować dokumentację kosztów oraz wystąpić do OPS o ocenę sytuacji i możliwe usługi opiekuńcze.

FAQ

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 296-302 oraz art. 908.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 128-135 oraz art. 144(1).
3. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593, w szczególności art. 50.

Nie znalazłeś odpowiedzi na swoje pytania? Opisz nam swoją sprawę wypełniając formularz poniżej  ▼▼▼ Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje.