Agresywny dorosły syn w mieszkaniu matki – eksmisja i przemoc domowa

Eksmisja dorosłego syna a natychmiastowa ochrona przed przemocą

Eksmisja w zwykłym postępowaniu cywilnym prowadzi do uzyskania orzeczenia nakazującego określonej osobie opróżnienie i opuszczenie lokalu. Gdy osoba zobowiązana nie wyprowadzi się dobrowolnie, wykonaniem prawomocnego orzeczenia zajmuje się komornik.

Jeżeli jednak w domu dochodzi do przemocy, gróźb, popychania, pobicia albo innych zachowań stwarzających zagrożenie, bezpieczeństwo domowników nie powinno zależeć od czasu trwania zwykłego procesu. Policjant może, w granicach ustawowych przesłanek, wydać wobec osoby stosującej przemoc domową stwarzającej zagrożenie dla życia lub zdrowia nakaz natychmiastowego opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia oraz zakaz zbliżania się do tego mieszkania.

Niezależnie od tego osoba doznająca przemocy domowej może wystąpić do sądu o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia albo o zakaz zbliżania się do mieszkania. Przepisy przewidują również możliwość żądania zakazu zbliżania się do osoby doznającej przemocy lub zakazu kontaktowania się z nią.

Środki te mają funkcję ochronną i mogą być stosowane bez oczekiwania na zakończenie klasycznej sprawy właścicielskiej o wydanie mieszkania. Nie należy więc stawiać właścicielki przed wyborem: albo ochrona przed przemocą, albo pozew o opróżnienie lokalu. W zależności od sytuacji oba kierunki działania mogą być prowadzone równolegle.

Jaki tytuł prawny ma dorosły syn do mieszkania?

To pierwsza kwestia, którą trzeba wyjaśnić przed przygotowaniem trwałej ścieżki odzyskania lokalu. Samo pokrewieństwo z właścicielką nie daje dorosłemu synowi prawa do mieszkania. Z drugiej strony wieloletnie zamieszkiwanie za zgodą matki może oznaczać, że korzysta on z lokalu na podstawie określonego stosunku prawnego, najczęściej bezpłatnego użyczenia albo innej zgody na korzystanie.

Ustawa o ochronie praw lokatorów definiuje lokatora szerzej niż tylko jako najemcę. Jest nim również osoba używająca lokal na podstawie innego tytułu prawnego niż własność. Dlatego przy ocenie sytuacji nie wystarczy powiedzieć, że syn nie jest właścicielem. Trzeba ustalić, dlaczego i na jakich zasadach wolno mu było dotychczas mieszkać w lokalu.

Jeżeli syn korzysta z mieszkania bezpłatnie na podstawie użyczenia, sposób zakończenia tego stosunku zależy między innymi od treści uzgodnień, czasu, na jaki użyczenie zostało ustanowione, celu oddania lokalu do używania oraz okoliczności wskazanych w art. 715 i 716 Kodeksu cywilnego. W szczególności art. 716 przewiduje przypadki, w których użyczający może żądać zwrotu rzeczy także przed zakończeniem użyczenia zawartego na czas oznaczony.

W praktyce właścicielka powinna zadbać o jednoznaczne i możliwe do udowodnienia oświadczenie kończące dotychczasową zgodę albo stosunek użyczenia oraz wezwanie do wydania lokalu, jeżeli pozwala na to charakter danego stosunku prawnego. Nie należy jednak zakładać, że każde użyczenie kończy się w identyczny sposób albo że samo ustne żądanie opuszczenia lokalu zawsze natychmiast pozbawia mieszkańca tytułu prawnego.

Jeżeli natomiast syn korzysta z mieszkania odpłatnie i istnieje stosunek najmu albo inny odpłatny tytuł, trzeba dodatkowo uwzględnić ograniczenia wypowiedzenia wynikające z ustawy o ochronie praw lokatorów. W szczególności art. 11 przewiduje szczególne wymogi dla wypowiadania przez właściciela odpłatnego stosunku prawnego.

Meldunek jest czym innym. Ma charakter ewidencyjny i sam w sobie nie tworzy własności, najmu, użyczenia ani innego prawa do lokalu. Gdy konfliktowi towarzyszy przemoc, wymeldowanie i eksmisja dorosłego syna stosującego przemoc wymaga rozdzielenia procedury meldunkowej od środków ochronnych i właściwej drogi prowadzącej do opróżnienia lokalu. Samo wymeldowanie nie zastępuje także zakończenia tytułu prawnego ani postępowania o opróżnienie mieszkania.

Dlaczego art. 13 ust. 2 nie jest podstawową podstawą roszczenia właścicielki?

Art. 13 ust. 2 ustawy o ochronie praw lokatorów pozwala współlokatorowi żądać eksmisji małżonka, rozwiedzionego małżonka albo innego współlokatora tego samego lokalu, jeżeli swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia on wspólne zamieszkiwanie.

Jednocześnie ustawa definiuje współlokatora jako lokatora, któremu przysługuje tytuł prawny do używania lokalu wspólnie z innym lokatorem. Właścicielka korzystająca z własnego mieszkania nie staje się z tego powodu współlokatorem w ustawowym znaczeniu. Dlatego nie należy kierować jej automatycznie do powództwa z art. 13 ust. 2 tylko dlatego, że mieszka razem z agresywnym synem.

Jeżeli mieszkanie należy do matki, właściwa ścieżka właścicielska polega zazwyczaj na ustaleniu tytułu syna, prawidłowym zakończeniu tego tytułu, a następnie – gdy syn mimo wezwania pozostaje w mieszkaniu – dochodzeniu wydania lokalu na podstawie art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten pozwala właścicielowi żądać wydania rzeczy od osoby, która faktycznie nią włada, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania.

Podobne problemy związane z tytułem dorosłego dziecka do mieszkania rodzica omawia artykuł o tym, jak doprowadzić do opuszczenia mieszkania przez dorosłe dziecko.

Agresja, groźby i awantury – jakie dowody mają znaczenie?

Przemoc fizyczna, groźby, wyzwiska, popychanie, niszczenie rzeczy, zastraszanie domowników, uporczywe awantury albo poważne zachowania związane z nadużywaniem alkoholu lub środków odurzających mogą mieć znaczenie zarówno dla zastosowania środków ochronnych, jak i dla późniejszej sprawy o opróżnienie lokalu.

Nie zawsze konieczne jest wcześniejsze prawomocne skazanie sprawcy. W postępowaniu cywilnym sąd ocenia przedstawiony materiał dowodowy. Szczególnie przydatne mogą być notatki z interwencji Policji, dokumentacja Niebieskiej Karty, dokumentacja medyczna, odpisy orzeczeń karnych, informacje o dozorze kuratora, wiadomości, zdjęcia zniszczeń, nagrania oraz zeznania świadków.

W opisanej sytuacji wcześniejsze skazanie za przemoc, kolejne interwencje Policji, groźby, popychanie i znęcanie psychiczne mogą mieć istotne znaczenie dowodowe. Każde kolejne zdarzenie warto dokumentować możliwie dokładnie, zamiast ograniczać się do ogólnego stwierdzenia, że relacje rodzinne są złe.

Czy dorosłemu synowi przysługuje najem socjalny lokalu?

Nie można odpowiedzieć na to pytanie automatycznie. Najpierw trzeba ustalić, z jakiego powodu sąd nakazuje opróżnienie lokalu i czy w danej sprawie znajduje zastosowanie art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów.

Zasadą wynikającą z art. 14 jest to, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu albo o braku takiego uprawnienia. Jeżeli uprawnienie zostanie przyznane, obowiązek zapewnienia najmu socjalnego spoczywa na właściwej gminie, a nie na matce będącej właścicielką mieszkania.

Ta zasada nie obowiązuje jednak w każdej sprawie. Art. 17 ust. 1 przewiduje, że art. 14 i art. 16 nie stosuje się, gdy powodem opróżnienia lokalu jest stosowanie przemocy domowej, rażące lub uporczywe wykraczanie przeciwko porządkowi domowemu, niewłaściwe zachowanie czyniące uciążliwym korzystanie z innych lokali albo zajęcie lokalu bez tytułu prawnego. Nakazując opróżnienie lokalu z takich powodów, sąd wskazuje je w wyroku.

Jeżeli więc sąd oprze nakaz opróżnienia lokalu na przyczynie objętej art. 17, nie powinno się opisywać sprawy tak, jakby sąd zawsze najpierw badał katalog z art. 14, a następnie jedynie „odmawiał lokalu socjalnego”. W takim wariancie art. 14 w ogóle nie znajduje zastosowania.

Inaczej może wyglądać sytuacja, gdy podstawą nakazania opróżnienia jest po prostu ustanie wcześniejszego tytułu do lokalu, a przyczyna przyjęta przez sąd nie mieści się w art. 17. Wówczas trzeba ocenić zastosowanie art. 14, w tym status osoby eksmitowanej oraz charakter lokalu. Sam fakt, że w tle konfliktu pojawiały się awantury, nie pozwala bez analizy wyroku przesądzić skutków art. 17.

Ustawa przewiduje także szczególny wyjątek dla osoby, która zajęła lokal bez tytułu prawnego. Mimo zastosowania art. 17 sąd może przyznać takiej osobie uprawnienie do najmu socjalnego, jeżeli byłoby to w świetle zasad współżycia społecznego szczególnie usprawiedliwione. Nie należy jednak utożsamiać zajęcia lokalu od początku bez tytułu z każdym przypadkiem, w którym wcześniejszy tytuł prawny dopiero później wygasł lub został zakończony.

Jak wygląda wykonanie wyroku przez komornika?

Jeżeli zobowiązany nie opuści mieszkania dobrowolnie, po uzyskaniu tytułu wykonawczego sprawa może zostać skierowana do komornika. Komornik wzywa dłużnika do dobrowolnego wykonania obowiązku w terminie odpowiednim do okoliczności, a po jego bezskutecznym upływie podejmuje czynności prowadzące do opróżnienia lokalu.

Jeżeli w wyroku przyznano uprawnienie do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, wykonanie obowiązku opróżnienia zostaje wstrzymane do czasu złożenia przez właściwą gminę oferty zawarcia takiej umowy.

Jeżeli najem socjalny nie został przyznany, trzeba jeszcze ustalić zasady dotyczące tymczasowego pomieszczenia. Ustawa o ochronie praw lokatorów wyłącza prawo do takiego pomieszczenia między innymi wtedy, gdy z tytułu wykonawczego wynika, że opróżnienie lokalu orzeczono z powodu stosowania przemocy domowej, rażącego lub uporczywego wykraczania przeciwko porządkowi domowemu, niewłaściwego zachowania czyniącego uciążliwym korzystanie z innych lokali albo zajęcia lokalu bez tytułu prawnego.

Jeżeli dłużnikowi nie przysługuje prawo do tymczasowego pomieszczenia, komornik usuwa go do noclegowni, schroniska albo innej placówki zapewniającej miejsca noclegowe, wskazanej przez właściwą gminę. Jeżeli natomiast wyłączenie prawa do tymczasowego pomieszczenia nie zachodzi, sposób wykonania orzeczenia zależy od zasad określonych w art. 1046 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy ponowna interwencja Policji może spowodować wykonanie zawieszonej kary?

Sama kolejna interwencja Policji nie powoduje automatycznie wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbawienia wolności. Może jednak stać się istotnym dowodem w postępowaniu karnym lub wykonawczym, zwłaszcza jeżeli w okresie próby ponownie dochodzi do przemocy lub gróźb.

Art. 75 § 1 Kodeksu karnego przewiduje obowiązkowe zarządzenie wykonania kary, gdy skazany w okresie próby popełni podobne przestępstwo umyślne, za które prawomocnie orzeczono karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.

Szczególne znaczenie w sprawach przemocy ma art. 75 § 1a. Jeżeli skazany za przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec osoby najbliższej albo innej małoletniej osoby wspólnie z nim zamieszkującej w okresie próby rażąco narusza porządek prawny, ponownie używając przemocy lub groźby bezprawnej wobec takiej osoby, sąd zarządza wykonanie kary.

W innych przypadkach rażącego naruszania porządku prawnego sąd może zarządzić wykonanie kary. Przepisy uwzględniają również sytuację, w której naruszenia trwają po pisemnym upomnieniu przez zawodowego kuratora sądowego. Zarządzenie wykonania kary nie może nastąpić później niż w ciągu roku od zakończenia okresu próby.

Dlatego każdą interwencję Policji, groźbę, pobicie, popychanie, zniszczenie rzeczy lub naruszenie nałożonego zakazu warto dokumentować i – jeżeli syn pozostaje pod dozorem albo wykonuje obowiązki w okresie próby – przekazywać informacje odpowiednim organom lub kuratorowi.

Jak przygotować się do trwałego odzyskania mieszkania?

W sprawie takiej jak opisana warto prowadzić działania w uporządkowanej kolejności. Szczegółowy przebieg zwykłego postępowania sądowego opisuje poradnik pozew o eksmisję krok po kroku.

• Zadbaj o bezpieczeństwo. W razie przemocy lub zagrożenia wzywaj Policję i rozważ środki przewidziane w ustawie o przeciwdziałaniu przemocy domowej.
• Ustal tytuł syna do lokalu. Sprawdź, czy istnieje użyczenie, najem, inna umowa, współwłasność albo wyłącznie wcześniejsza zgoda na zamieszkiwanie.
• Prawidłowo zakończ tytuł, jeżeli nadal istnieje. Sposób zakończenia zależy od rodzaju stosunku prawnego. Dla celów dowodowych istotne jest zachowanie dokumentu i dowodu doręczenia oświadczenia.
• Zbierz dowody. Przydatne są dokumenty potwierdzające własność, korespondencja dotycząca prawa do korzystania z lokalu, wezwania do jego wydania, notatki policyjne, Niebieska Karta, dokumentacja medyczna, orzeczenia karne, zdjęcia, wiadomości, nagrania i świadkowie.
• Jeżeli syn nie wyprowadzi się po ustaniu tytułu, rozważ powództwo właścicielskie. Podstawą żądania wydania lokalu może być art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego. W pozwie należy prawidłowo opisać również powody żądania opróżnienia, ponieważ mogą mieć znaczenie dla zastosowania art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów i późniejszej egzekucji.

Nie należy samodzielnie przeprowadzać eksmisji przez wymianę zamków, wynoszenie rzeczy, odcinanie mediów albo stosowanie presji fizycznej. Nawet jeżeli tytuł syna do mieszkania już ustał, właściciel powinien korzystać z przewidzianych prawem procedur. Meldunek także nie daje podstawy do pozostawienia osoby w lokalu wbrew prawomocnemu obowiązkowi jego opuszczenia.

FAQ

Czy matka może wyrzucić dorosłego syna z własnego mieszkania?

Może podjąć działania prowadzące do trwałego odzyskania lokalu, ale nie powinna samodzielnie usuwać syna siłą ani wymieniać zamków w celu dokonania eksmisji. Najpierw trzeba ustalić i w razie potrzeby zakończyć jego tytuł do korzystania z mieszkania, a następnie dochodzić wydania lokalu. Niezależnie od tego w sytuacji przemocy Policja i sąd mogą zastosować szczególne środki ochronne nakazujące sprawcy opuszczenie mieszkania.

Czy właścicielka mieszkająca z synem jest współlokatorem z art. 13 ust. 2?

Nie tylko dlatego, że mieszka razem z synem. Współlokatorem w rozumieniu ustawy jest lokator mający tytuł prawny do używania lokalu wspólnie z innym lokatorem. Właściciel korzystający z własnego lokalu nie staje się automatycznie współlokatorem w tym znaczeniu. Dlatego roszczenie właścicielskie trzeba budować przede wszystkim na ustaleniu tytułu syna, jego ustaniu i art. 222 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy syn ma prawo do najmu socjalnego lokalu?

Zależy to od podstawy nakazania opróżnienia lokalu. Jeżeli zachodzi art. 17 ustawy o ochronie praw lokatorów, w szczególności gdy powodem opróżnienia jest przemoc domowa albo inne zachowanie wymienione w tym przepisie, art. 14 dotyczącego najmu socjalnego co do zasady się nie stosuje. Jeżeli art. 17 nie ma zastosowania, sąd ocenia uprawnienie według art. 14. Dlatego nie można zakładać z góry, że w każdej sprawie dotyczącej agresywnego syna sąd obowiązkowo przeprowadzi takie samo badanie najmu socjalnego.

Czy meldunek chroni dorosłego syna przed eksmisją?

Nie. Meldunek jest instytucją ewidencyjną i nie tworzy prawa własności, najmu ani użyczenia. O prawie do zajmowania lokalu decyduje tytuł prawny, a nie samo zameldowanie.

Czy ponowna interwencja Policji automatycznie odwiesza karę?

Nie. Sama interwencja nie wystarcza automatycznie do zarządzenia wykonania kary. Może jednak dostarczyć dowodów rażącego naruszania porządku prawnego lub ponownego używania przemocy. W zależności od spełnionych przesłanek art. 75 Kodeksu karnego sąd może albo musi zarządzić wykonanie zawieszonej kary.